4. Besloten Hofje met Daniël in de Leeuwenkuil

BH4_(c) KIK IRPA

Dat de scènes die worden verbeeld in de Besloten Hofjes niet beperkt zijn tot fragmenten uit het Hooglied is al gebleken. Het ‘Besloten Hofje’ is namelijk niet louter een citaat uit deze tekst, maar veeleer een zinnespel op maagdelijkheid en meer specifiek op de verheerlijking van de maagdelijkheid van Maria. In die zin kunnen ook scènes uit de Bijbel worden verbeeld in de Besloten Hofjes die eenzelfde boodschap hebben. Hiervan getuigt het Besloten Hofje met de thematiek van Daniël in de Leeuwenkuil.

Het verhaal komt uit het Oude Testament en beschrijft hoe Juda onder het ballingschap van Babel valt. Tijdens dit ballingschap werden drie jonge Judeeërs uitgekozen om de koning van Babel, Nebukadnezar, te onderrichten in hun taal en cultuur. Onder hen bevond zich de jonge toegewijde Daniël. Daniël was een rechtschapen jongen die in alle situaties trouw bleef aan zijn geloof. Daniël bleef lange tijd aan het hof werken onder het gezag van verschillende vorsten, waaronder Darius de Mediër. Deze vorst wou raadsman Daniël aanstellen als gouverneur van één van zijn provincies, hetgeen voor afgunst zorgde bij de andere hovelingen. De jaloerse raadsmannen overtuigde de vorst ervan een wet uit te vaardigen waarin het gebed tot God niet langer werd toegestaan enkel het aanbidden van de vorst zelf werd toegelaten. Indien deze wet overtreden werd, zou de persoon in kwestie tot de leeuwenkuil worden veroordeeld.

De gelovige Daniël, die drie keer per dag tot God bad, werd bijgevolg aangegeven bij de koning als overtreder van de wet waarop hij tot de leeuwenkuil werd veroordeeld. De leeuwenkuil werd verzegeld zodat niemand Daniël zou kunnen bevrijden. Darius hoopte echter dat Daniël de leeuwenkuil zou overleven. Dit bleek ook het geval toen de verzegelde leeuwenkuil weer werd geopend en de Daniël levend werd aangetroffen. Daniël vertelde dat een engel, gezonden door de Heer, de leeuwenmuilen had gesloten. Bovendien had de Heer hem de kleine profeet Habakuk uit Babel gestuurd met voedsel. Deze had met behulp van een engel het eten tot bij Daniël kunnen brengen zonder dat het zegel van de leeuwenkuil was gebroken. Het houten beeldje in het Besloten Hofje verbeeldt een prekende Daniël in de leeuwenkuil vergezeld door vier leeuwen. Linksboven zweeft Profeet Habakuk vergezeld door een engel. In zijn handen draagt de laatstgenoemde het mandje met voedsel.

Het Oudtestamentische verhaal van Daniël en de leeuwenkuil wordt in de context van de Besloten Hofjes als een prefiguratie gezien van de onbevlekte ontvangenis van Maria. Want net als het ongebroken zegel van de leeuwenkuil, bleef ook Maria’s maagdelijkheid volledig ongeschonden ondanks de zwangerschap en bevalling. Rechts van Daniël is een albasten beeldje van Hiëronymus opgesteld. Deze kerkvader wordt eveneens vergezeld door een leeuw. Een volkse legende beweert dat Hiëronymus ooit een leeuw van een pijnlijke doorn in zijn poot hielp. Rechts van hem staat een boekensteun waarop een boek ligt opengeslagen dat verwijst naar zijn geschriften.

Aan de andere zijde van Daniël is een volgend albasten beeldje opgesteld. Opnieuw is hier Sint-Anna-ten-Drieën voorgesteld, net als in het Besloten Hofje 6 (BH6), met in haar linkerarm het kindje Jezus en in de andere arm de kleine Maagd Maria. Dit beeldje verloor gedeeltelijk zijn polychromie, maar toch zijn de blauwe kleur en gouden randen op het kleed van Maria nog goed zichtbaar. Links van de Heilige Anna staat een mand waaruit een met slingers versierde boom groeit. Verschillende vogels rusten op de takken van deze boom. Vermoedelijk verbeeldt deze boom een meiboom die elk jaar in de Mariamaand gepland werd in Mechelen. Dit ritueel was een volksfeest met religieuze connotaties en zou de vruchtbaarheid van land, vee en inwoners ten goede komen. Aan de zijkanten van de houten kast zijn nog twee kleine figuren te onderscheiden, hoewel deze overwoekerd lijken in een tuin van zijden bloemen.

Links en rechts zijn nog twee kleine beeldjes te zien, vermoedelijk zijn dit Christus en Maria Magdalena. In dit Besloten Hofje treffen we ook veel mooie details aan: zijden bloemen, relieken, zegels en twee opmerkelijke medaillons. Boven de meiboom is het medaillon opgehangen met een buste van Christus in profiel. De inscriptie op de zegel luidt: ‘JHS. XPC. Salvator Miindi’ en identificeert Christus als redder van de wereld. De zegel en zijn inscriptie zijn vergelijkbaar met een zegel uit het Metropolitan Museum in New York. Op de zegel aan de rechterkant van het hofje wordt het kindje Jezus naakt op een kussen afgebeeld. In zijn rechterhand heeft hij een kruis vast waaraan de doornenkroon hangt. De inscriptie in de banderol die het Jezus kindje omgeeft luidt: ‘In. Namen. Jesus. Beugen. Sich. Alle. Knye.’ Gezien de taal gebruikt voor deze banderol kan de herkomst van deze medaillon worden geplaatst in het Neder-Rijn gebied.

Tot slot is er een kleine gravure rechts van Daniël waarop de verzoeking van de Heilige Antonius is afgebeeld. Vermoedelijk werd deze prent gedrukt als illustratie voor een boek. De prent is bevestigd op een stuk wit textiel en omgeven door drie kleine pakketjes. Het geheel is omgeven door een banderol (spreukband) waarvan de tekst helaas onleesbaar is. Bovendien zijn de gravure, de pakketjes en de banderol ingelijst.
Dit Besloten Hofje kan tevens worden gesloten door twee luiken die langs binnen zijn beschilderd. Op het linker luik is Sint-Pieter geschilderd, op het rechter luik Sint Jan de Evangelist.

(tekst: Hannah Iterbeke)